การเจรจาจัดทำสนธิสัญญาพลาสติกโลกกลายเป็นเวทีแห่งอิทธิพลของบรรษัท บริษัทปิโตรเคมีและเชื้อเพลิงฟอสซิลที่เกรงว่าการผลิตพลาสติกจะถูกจำกัดต่างก็ระดมการล็อบบี้อย่างซับซ้อน—ไม่เพียงรอบห้องเจรจา แต่เข้าไปถึงภายใน
หลายๆ สนธิสัญญา แต่ยุทธวิธีเดิมๆ
การขัดขวางที่เห็นในการเจรจาสนธิสัญญาพลาสติกโลกสะท้อนพฤติกรรมของอุตสาหกรรมที่เกิดขึ้นในการเจรจาด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศด้วย ตามรายงานของศูนย์กฎหมายสิ่งแวดล้อมระหว่างประเทศ (CIEL) อุตสาหกรรมฟอสซิลและปิโตรเคมีกำลังใช้ยุทธวิธีเดิม คือ
- ถ่วงเวลา (DELAY) ยืดระยะเวลาออกไป
- เบี่ยงเบน (DISTRACT) มุ่งเน้นที่การจัดการขยะและการรีไซเคิลแทนการลดการผลิต
- บ่อนทำลาย (DISCREDIT) สั่นคลอนฉันทามติทางวิทยาศาสตร์และเสียงจากภาคประชาสังคม
- ครอบงำ (DOMINATE) ส่งคณะผู้แทนขนาดใหญ่และยึดครองพื้นที่การเจรจา
นี่เป็นส่วนหนึ่งของความพยายามในวงกว้างของผู้ก่อมลพิษที่จะวางตัวเองเป็น “พันธมิตร” ในการแก้ไขวิกฤติ ขณะเดียวกันก็ขัดขวางมาตรการที่จำเป็นต่อการจัดการปัญหา ยุทธวิธีที่ใช้กันอย่างแพร่หลาย ได้แก่ การผลักดันการรีไซเคิลทางเคมี แม้มีหลักฐานชัดเจนว่าก่อมลพิษและไม่สามารถทำได้ในระดับเชิงพาณิชย์ การสนับสนุนโครงการทำความสะอาดเชิงสัญลักษณ์เพื่อเบี่ยงเบนความสนใจจากการผลิตที่เพิ่มขึ้น และการผลักดันวาทกรรมเศรษฐกิจหมุนเวียน โดยใช้คำมั่นสัญญาที่คลุมเครือเรื่องการรีไซเคิลและการใช้ซ้ำมาเป็นข้ออ้างในการขยายการผลิตต่อไป
หนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดของกลยุทธ์เบี่ยงเบนความสนใจ คือ “พันธมิตรเพื่อยุติขยะพลาสติก” (Alliance to End Plastic Waste: AEPW) ในปี 2024 การสืบสวนของ Greenpeace Unearthed เปิดโปงการฟอกเขียวของพันธมิตรนี้ ซึ่งมีสมาชิกผู้ก่อตั้งรวมถึงเชลล์ เอ็กซอนโมบิล ดาว และโททาลเอเนอร์จี ขณะที่ AEPW โปรโมตโครงการทำความสะอาดในประเทศโลกใต้ สมาชิกเพียงห้ารายของพันธมิตรกลับผลิตพลาสติกมากกว่าปริมาณที่อ้างว่ากู้คืนได้ถึง 1,000 เท่าในช่วงเวลา 5 ปี การสืบสวนยังเผยว่า AEPW ถูกสร้างขึ้นมาโดยมีจุดประสงค์เฉพาะเพื่อเบี่ยงการถกเถียงเชิงนโยบายระดับโลกออกจากมาตรการลดพลาสติกที่มีผลผูกพัน ไปสู่แนวทางการจัดการขยะที่อุตสาหกรรมต้องการ
ผู้เล่นในอุตสาหกรรมยังทำงานเบื้องหลังเพื่อกำหนดทิศทางนโยบายภายในประเทศ ในการเลือกตั้งสหรัฐฯ ปี 2022 บริษัทปิโตรเคมีและสมาคมการค้าของอุตสาหกรรมพลาสติก ซึ่งเป็นที่รู้จักว่ามีบทบาทในการล็อบบี้สนธิสัญญาพลาสติกโลก ใช้เงินรวมเกือบ 60 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ในการสนับสนุนหาเสียงและล็อบบี้สภาคองเกรส เพื่อสกัดกั้นกติกาโลกที่เข้มงวดก่อนที่มันจะถูกเขียนขึ้นด้วยซ้ำ
ความพยายามของอุตสาหกรรมในการกำหนดเนื้อหาสนธิสัญญาไม่ได้จำกัดอยู่แค่การล็อบบี้อย่างเป็นทางการ มีรายงานการข่มขู่และแทรกแซง รวมถึงข้อกล่าวหาว่าตัวแทนอุตสาหกรรมพุ่งเป้าโจมตีนักวิทยาศาสตร์อิสระ และกดดันคณะผู้แทนของประเทศต่าง ๆ ให้เปลี่ยนผู้เชี่ยวชาญด้านเทคนิคออก แล้วแทนที่ด้วยบุคคลที่เป็นมิตรต่ออุตสาหกรรม
นี่ไม่ใช่เพียงปัญหาของบุคคลบางรายที่ประพฤติมิชอบ แต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้าง องค์การสหประชาชาติยังขาดนโยบายว่าด้วยความขัดแย้งทางผลประโยชน์ที่มีผลผูกพันและบังคับใช้ได้สำหรับการเจรจาสิ่งแวดล้อมพหุภาคี ส่งผลให้พื้นที่สำคัญของสนธิสัญญาต่าง ๆ ตั้งแต่เรื่องภูมิอากาศ สารเคมี ไปจนถึงความหลากหลายทางชีวภาพ ยังคงเปิดกว้างให้บรรษัทเข้าครอบงำ
ผลประโยชน์ทับซ้อน ขัดขวางความก้าวหน้าในการเจรจาสนธิสัญญาพลาสติกโลก
มีความขัดแย้งขั้นพื้นฐานอยู่ใจกลางการเจรจาสนธิสัญญาพลาสติกโลก อุตสาหกรรมฟอสซิลและปิโตรเคมีที่ทำกำไรจากมลพิษพลาสติกกลับได้รับอนุญาตให้มีบทบาทกำหนดสนธิสัญญาที่ตั้งขึ้นมาเพื่อยุติปัญหานั้น นี่ไม่ใช่แค่เรื่องไม่เหมาะสม แต่เป็นตัวอย่างชัดเจนของ “ผลประโยชน์ทับซ้อน”
ผู้ก่อมลพิษที่ทรงอิทธิพลกลบเกลี่อนเสียงกลุ่มอื่นๆ
บริษัทต่าง ๆ รวมถึงเอ็กซอนโมบิล เชลล์ และไอเนออส กำลังขยายการผลิตพลาสติกใหม่ ขณะเดียวกันก็ล็อบบี้ต่อต้านการกำหนดเพดานการผลิต และผลักดัน “ทางออกลวง” อย่างการรีไซเคิลทางเคมี การเข้าร่วมกระบวนการสนธิสัญญาของพวกเขาไม่ใช่การมีส่วนร่วมอย่างเป็นกลาง แต่เป็นความพยายามเชิงยุทธศาสตร์เพื่อปกป้องผลกำไรและถ่วงเวลาการออกกฎระเบียบ สถานการณ์นี้สร้างความไม่สมดุลโดยเนื้อแท้ ซึ่งผู้ก่อมลพิษได้พื้นที่ ขณะที่ชุมชนที่ได้รับผลกระทบจากมลพิษพลาสติกกลับต้องดิ้นรนเพื่อให้เสียงของตนถูกได้ยิน
ผู้เล่นหลักในอุตสาหกรรมกำลัง “ยกผลกำไรจากเชื้อเพลิงฟอสซิลเหนือสุขภาพของมนุษย์” — สภาพการณ์ที่บ่อนทำลายทั้งความชอบธรรมของสนธิสัญญาและความสามารถในการสร้างผลลัพธ์ที่มีความหมาย หากไม่มีกฎเกณฑ์ที่ชัดเจน สนธิสัญญาพลาสติกโลกก็เสี่ยงที่จะกลายเป็นอีกหนึ่งข้อตกลงที่ถูกเขียนขึ้นโดยผู้ที่ควรถูกควบคุม
ร่างข้อความของสนธิสัญญาสะท้อนอิทธิพลของอุตสาหกรรมอย่างชัดเจน โดยมีการอ้างถึงการมีส่วนร่วมของภาคเอกชนในประเด็นสำคัญ ซึ่งอาจทำให้อิทธิพลของบรรษัทหยั่งรากในโครงสร้างของสนธิสัญญา ผ่านการให้ผู้ก่อมลพิษมีบทบาทอย่างเป็นทางการในการดำเนินการ กำกับดูแล และจัดหาเงินทุน ความเชื่อมั่นในกระบวนการนี้กำลังสั่นคลอน กลุ่มภาคประชาสังคม ชุมชนแนวหน้า และแม้แต่ผู้เจรจาของบางประเทศแสดงความกังวลว่า นักล็อบบี้จากอุตสาหกรรมเชื้อเพลิงฟอสซิลกำลังขัดขวางความก้าวหน้า บิดเบือนวิทยาศาสตร์ และปิดกั้นเสียงของผู้ที่มีอำนาจน้อยกว่า หากไม่มีมาตรการคุ้มครองที่มีผลบังคับใช้ สนธิสัญญานี้ก็เสี่ยงที่จะกลายเป็นเครื่องมือถ่วงเวลา มากกว่ากลไกเพื่อการเปลี่ยนแปลงที่แท้จริง
บรรษัทที่ทำกำไรจากมลพิษพลาสติกต้องไม่ถูกอนุญาตให้มีบทบาทกำหนดสนธิสัญญาที่มีขึ้นเพื่อยุติการก่อมลพิษดังกล่าว องค์การสหประชาชาติควรกำหนดกฎเกณฑ์ที่ชัดเจนในการตัดสิทธิ์ผู้เล่นในอุตสาหกรรมเชื้อเพลิงฟอสซิลและเคมีทั้งหมด ไม่ว่าจะอยู่ในฐานะผู้สังเกตการณ์อย่างเป็นทางการ ผู้แทนอุตสาหกรรมในคณะผู้แทนของประเทศ หรือผู้ทำการล็อบบี้อย่างไม่เป็นทางการ ออกจากพื้นที่การเจรจาของสนธิสัญญาว่าด้วยพลาสติกทั้งหมด
มีตัวอย่างที่ชัดเจนในการดำเนินการเพื่อป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อน อนุสัญญาว่าด้วยการควบคุมยาสูบขององค์การอนามัยโลก (WHO) กำหนดอย่างชัดแจ้งให้ตัดสิทธิ์ตัวแทนอุตสาหกรรมยาสูบออกจากกระบวนการกำหนดนโยบาย โดยตระหนักว่าจุดมุ่งหมายในการแสวงหากำไรของอุตสาหกรรมนี้ไม่สอดคล้องกับเป้าหมายด้านสาธารณสุข
สนธิสัญญาจะต้องมีมาตรการคุ้มครองที่มีผลผูกพันเพื่อป้องกันอิทธิพลที่ไม่เหมาะสม โดยยึดตามแบบอย่างของอนุสัญญาว่าด้วยการควบคุมยาสูบขององค์การอนามัยโลก (WHO) และบังคับใช้ครอบคลุมทุกกลไกของสนธิสัญญาพลาสติกโลก
ในลำดับความสำคัญเร่งด่วน องค์การสหประชาชาติจะต้อง (1) เร่งจัดตั้งนโยบายว่าด้วยความขัดแย้งทางผลประโยชน์สำหรับองค์กรวิทยาศาสตร์ภายใต้สนธิสัญญาที่จะจัดตั้งขึ้นเพื่อระบุว่าสารเคมีและผลิตภัณฑ์ใดที่ควรถูกควบคุม (2) รับรองความจำเป็นในการหลีกเลี่ยงอิทธิพลจากกลุ่มผลประโยชน์ในบทนำของสนธิสัญญา (3) ลบข้อความในร่างสนธิสัญญาที่อาจทำให้อิทธิพลของภาคเอกชนฝังรากอยู่ในกระบวนการดำเนินงานของสนธิสัญญา
สนธิสัญญาจะต้องให้ความสำคัญกับผู้ที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดจากวิกฤติพลาสติก องค์การสหประชาชาติควรรับประกันพื้นที่ให้แก่นักวิทยาศาสตร์อิสระ ชนพื้นเมือง ชุมชนแนวหน้า คนเก็บขยะ และกลุ่มภาคประชาสังคมที่ทำงานเพื่อประโยชน์สาธารณะ เพื่อมีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางการเจรจาและการดำเนินการตามสนธิสัญญา
เรียบเรียงจาก PLASTICS, PROFITS & POWER : How petrochemical companies are derailing the Global Plastics Treaty. Greenpeace Australia Pacific, 2025. https://www.greenpeace.org.au/static/planet4-australiapacific-stateless/2025/07/627f8fc3-plastics-profits-and-power-report.pdf
