ขณะที่สงครามของรัสเซียกับยูเครนก้าวเข้าสู่ปีที่ห้า เศรษฐกิจที่ใช้หล่อเลี้ยงสงครามได้ถูกแปลงสภาพไปแล้วในแบบที่ยากและอาจถึงขั้นเป็นไปไม่ได้ที่จะย้อนกลับโดยไม่เกิดวิกฤตครั้งใหม่ ชาวตะวันตกยังคงเฝ้ารอให้เศรษฐกิจรัสเซียพังทลาย แต่มันจะไม่พัง ทว่าเศรษฐกิจก็จะไม่ฟื้นตัวเช่นกันเดียวกัน มันได้เข้าสู่สิ่งที่นักปีนเขาเรียกว่าเขตมรณะ (death zone) ระดับความสูงเหนือ 8,000 เมตร ที่ร่างกายมนุษย์เผาผลาญตัวเอง เร็วกว่าที่จะซ่อมแซมฟื้นคืนได้
เศรษฐกิจรัสเซียติดอยู่ในภาวะที่อาจเรียกได้ว่าดุลยภาพเชิงลบ(negative equilibrium) ประคองตัวเองให้พออยู่รอดไปวัน ๆ แต่ในขณะเดียวกันก็ทำลายศักยภาพในอนาคตของตัวเองอย่างต่อเนื่อง รายได้จากการส่งออกกำลังลดลง และความอ่อนแอทางเศรษฐกิจทำให้ช่องว่างงบประมาณไม่อาจอุดได้ด้วยรายได้ภาษีที่เพิ่มขึ้น เศรษฐกิจเติบโตเพียง 1% ในปี 2025 และคาดการณ์สำหรับปีนี้แย่ลงกว่าเดิม
ตลอดสี่ปีที่ผ่านมา เศรษฐกิจรัสเซียได้แยกตัวออกเป็นระบบเผาผลาญ (metabolic systems) สองชุดที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน ระบบแรกคือภาคอุตสาหกรรมทหารและอุตสาหกรรมที่เกี่ยวเนื่องกับทหาร เสมือนอวัยวะสำคัญที่ได้รับการส่งเลือดไปเลี้ยงก่อนเป็นลำดับแรก ภาคส่วนเหล่านี้กำลังเติบโต รับคนเพิ่ม และลงทุนเพิ่ม พวกเขาได้สิทธิ์เข้าถึงแรงงาน เงินทุน และสินค้านำเข้าเป็นกลุ่มแรก
ส่วนระบบที่สองคือทุกอย่างที่เหลือ ธุรกิจเอกชน ธุรกิจขนาดเล็ก อุตสาหกรรมผู้บริโภคเป็นเหมือนปลายมือปลายเท้าที่ถูกปล่อยให้หนาวอยู่ข้างนอก ภาคการผลิตโดยรวมของรัสเซียขยายตัวอย่างมากถึง 18.3% ในช่วงสามปีที่ผ่านมา แต่การเติบโตทั้งหมดนั้นและมากกว่านั้น มาจากภาคทหารล้วน ๆ การผลิตที่เชื่อมโยงกับกลาโหมขยายตัวมากพอด้วยตัวเองจนทำให้ตัวเลขภาพรวมดูเหมือนเพิ่มขึ้น 20% นั่นหมายความว่าในช่วงเวลาเดียวกัน ภาคอุตสาหกรรมพลเรือนกลับหดตัวลง
คุณลักษณะที่อันตรายที่สุดของโครงสร้างใหม่แบบนี้คือเชื้อเพลิงที่มันเผาผลาญ เศรษฐกิจรัสเซียในตอนนี้ขับเคลื่อนด้วยสิ่งที่อาจเรียกว่าค่าเช่าทางทหาร(military rent) เงินโอนจากงบประมาณไปยังบริษัทกลาโหม ซึ่งทำให้เกิดค่าจ้างและกิจกรรมทางเศรษฐกิจ ในเชิงการทำงานมันคล้ายกับโชคลาภจากน้ำมันของทศวรรษ 2000 แต่มีความต่างที่สำคัญอยู่ข้อหนึ่ง ค่าเช่าจากน้ำมันมาจาก “นอกระบบ” ชาวต่างชาติจ่ายเงินเพื่อสินทรัพย์ที่ซื้อขายได้ และเงินนั้นหมุนเวียนในเศรษฐกิจจนเกิดผลทวีคูณจริง ๆ แต่ค่าเช่าทางทหารคือการโยกย้ายทรัพยากรภายในประเทศไปสู่สินทรัพย์ที่ถูกออกแบบมาเพื่อการทำลายล้าง ร่างกายกำลังเผาผลาญมัดกล้ามเนื้อของตัวเองเพื่อเอาพลังงานมาใช้
นี่ไม่ใช่วัฏจักรถดถอยที่นโยบายการเงินหรือนโยบายการคลังจะแก้ได้ ภาวะถดถอยเหมือนความอ่อนล้า พักแล้วก็ฟื้น แต่สภาพของรัสเซียเหมือนโรคแพ้ความสูง ยิ่งอยู่บนที่สูงนานเท่าไร อาการยิ่งทรุดลง ไม่ว่าพักแค่ไหนก็ตาม
ลองพิจารณาคณิตศาสตร์ของการลดระดับสำหรับเครมลิน ภาคกลาโหมของรัสเซียตอนนี้คิดเป็นราว 8% ของ GDP การปลดระดมกำลังพล/ลดโหมดสงคราม (demobilising) โดยไม่ตกเข้าสู่วิกฤต จะต้องมีเงื่อนไข 5 ข้อเกิดขึ้นพร้อมกัน ได้แก่ (1)หลักประกันความมั่นคงที่น่าเชื่อถือและตอบโจทย์การรับรู้ภัยคุกคามของเครมลิน (ซึ่งจะเป็นตัวกำหนดด้วยว่ารัสเซียจะฟื้น/สร้างขีดความสามารถทางทหารกลับมาแค่ไหน) (2)การปลดระดมครั้งใหญ่ควบคู่กับโครงการฝึกทักษะ/ยกระดับทักษะใหม่ที่มีประสิทธิผล (3)การผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรอย่างน้อยบางส่วน เพื่อให้เข้าถึงเทคโนโลยีได้ (4)การปฏิวัติระบบจัดซื้อจัดจ้างด้านกลาโหมให้ให้ความสำคัญกับ ประสิทธิภาพมากกว่า “การดูดซับงบประมาณ (5) ระบบนิเวศที่แข็งแรงของบริษัทขนาดเล็กและขนาดกลางที่สามารถรับทรัพยากรที่ถูกย้ายมาจากภาคกลาโหม และช่วยเร่งนวัตกรรม
โอกาสที่ทั้งห้าข้อจะมาบรรจบกันพร้อมกันนั้นแทบเป็นศูนย์
ขณะเดียวกัน ออกซิเจนทางการคลังก็กำลังเบาบางลงอย่างรวดเร็ว การขาดดุลงบประมาณขยายตัวพุ่งไปถึง 5.6 ล้านล้านรูเบิล (73,000 ล้านดอลลาร์) หรือ 2.6% ของ GDP ในปี 2025 มากที่สุดนับตั้งแต่ช่วงโรคระบาด ยอดชำระดอกเบี้ยหนี้รัฐบาลในปีนี้จะสูงกว่างบที่ใช้จ่ายด้านการศึกษาและสาธารณสุขรวมกันเสียอีก
ราคาน้ำมันยิ่งเพิ่มแรงกดดัน ด้วยน้ำมันดิบอูราลส์ (Urals) ซึ่งเป็นเกรดหลักของรัสเซีย ตอนนี้ซื้อขายในราคาถูกกว่าเบรนต์ (Brent) ราว 25–30% รายได้ส่งออกของรัสเซียจึงกำลังมุ่งหน้าไปสู่ระดับต่ำที่สุดนับตั้งแต่ปี 2020 รายรับงบประมาณจากน้ำมันและก๊าซในเดือนมกราคมลดลงครึ่งหนึ่งเมื่อเทียบกับปีก่อนหน้า เหลือไม่ถึง 400,000 ล้านรูเบิล
แต่ความอ่อนแรงของราคาพลังงานไม่ได้เป็นเรื่องของรัสเซียเป็นหลัก หากสะท้อนการชะลอตัวเชิงเงินฝืดของจีน ความซบเซาของยุโรป และสงครามการค้าของอเมริกา อากาศเบาบางบนที่สูงเป็นภาวะระดับโลก รัสเซียเจ็บหนักกว่าคนอื่น แต่รัฐปิโตรเลียมอื่น ๆ ก็เจ็บเช่นกัน
บริบทโลกแบบนี้สร้างโครงสร้างแรงจูงใจที่ย้อนแย้ง ทฤษฎีเศรษฐศาสตร์มาตรฐานบอกว่า เมื่อสถานการณ์เลวร้ายลง เครมลินควรถูกผลักให้เข้าสู่การเจรจายุติสงคราม ผู้เล่นที่มีเหตุผลเมื่อเผชิญต้นทุนพอกพูนย่อมหาทางออก แต่ วลาดิมีร์ ปูติน ไม่ได้ดูแค่มาตรวัดออกซิเจนของตัวเอง เขากำลังดูนักปีนเขาคนอื่นด้วย
สิ่งที่ปูตินเห็นคือ ยุโรปกำลังดิ้นรนกับวิกฤตเชิงโครงสร้างของตัวเอง แตกแยกทางการเมือง และไม่สามารถตกลงกันในประเด็นยุทธศาสตร์รวมถึงเรื่องรัสเซีย ยูเครนเหนื่อยล้าและพึ่งพาการสนับสนุนจากตะวันตกที่สั่นคลอนตามวัฏจักรการเลือกตั้ง เศรษฐกิจโลกที่หลายฝ่ายหายใจไม่ทั่วท้อง คาดหมายวิกฤตที่อาจถูกจุดชนวนจากหนี้ที่สูงลิ่วและการทำให้การค้ากลายเป็นอาวุธ หากคู่แข่งของคุณก็อ่อนแรงลง และถ้าคุณเชื่อว่าคุณทนเจ็บได้นานกว่าเขา สมการก็กลับด้าน แรงกดดันทางเศรษฐกิจที่ควรผลักไปสู่การประนีประนอมกลับไปหนุนตรรกะของการยื้อแทน
และยังมีชั้นลึกกว่านั้น ในหมู่ชนชั้นนำรัสเซีย ไม่ใช่แค่เครมลิน มีความเชื่อแทบเป็นเอกฉันท์ว่า ไม่ว่าสงครามนี้จะจบอย่างไร เป้าหมายสูงสุดของตะวันตกคือการกักกันรัสเซียเชิงยุทธศาสตร์แบบถาวร ไม่ใช่เพียงลงโทษเรื่องยูเครน แต่เพื่อสกัดศักยภาพการพัฒนาของรัสเซียไปตลอดกาล ความเชื่อนี้เริ่มยากจะหักล้าง เพราะผู้กำหนดนโยบายตะวันตกเองก็พูดถึงแผนสกัดกั้นรัสเซียอย่างเปิดเผย การเผชิญหน้าสี่ปีสร้างแรงเฉื่อยของเส้นทาง(path dependence) ให้ทั้งสองฝ่าย
ถ้าทั้งสองฝ่ายคาดว่าการเผชิญหน้าจะถาวร ก็จะลงมือทำตามนั้น และการเผชิญหน้าก็กลายเป็นผลลัพธ์ที่เสถียรเพียงแบบเดียว ภายใต้ความคาดหมายนี้ ความชอบที่เผยออกมาของรัสเซียและการเดินหน้าสงครามทั้งที่ต้นทุนเพิ่มจึงเป็นเหตุเป็นผล มันสมเหตุสมผลที่จะสู้ต่อและหวังว่าอะไรบางอย่างจะเปลี่ยน แนวร่วมตะวันตกแตกออก ยูเครนหมดแรง หรือวาระลำดับความสำคัญของโดนัลด์ ทรัมป์เปลี่ยนไป
รัสเซียอาจทำสงครามต่อไปได้อีกระยะในอนาคตอันใกล้ แต่ไม่มีนักปีนเขาคนใดอยู่รอดในเขตมรณะได้ตลอดไปและไม่ใช่ทุกคนที่พยายามไต่ลงจะรอดชีวิต สำหรับเครมลิน การหลีกเลี่ยงความเสื่อมถอยทางเศรษฐกิจ อย่างน้อยที่สุดต้องยุติสงครามเสียก่อน แต่นั่นเองก็ไม่ได้รับประกันการฟื้นตัว ทว่า ทุกปีที่เพิ่มขึ้นบนความสูงระดับนี้ จะยิ่งเพิ่มความเสี่ยงเชิงระบบ วิกฤตการคลัง การล่มสลายของสถาบัน หรือความเสียหายรุนแรงจนไม่มีนโยบายหลังสงครามใดซ่อมได้ คำถามที่ผู้กำหนดนโยบายตะวันตกต้องถามคือ เมื่อการไต่ลงเริ่มขึ้นในที่สุด รัสเซียแบบไหนจะโผล่ขึ้นมา และมีใครมีแผนสำหรับ สิ่งที่จะตามมาหรือไม่
ที่มา : The Economist โดย Alexandra Prokopenko เป็นนักวิชาการรับเชิญ (fellow) ที่ศูนย์ Carnegie Russia Eurasia Centre และเป็นผู้เขียนหนังสือ “From Sovereigns to Servants: How the War Against Ukraine Reshaped Russia’s Elite” (จากผู้ปกครองสู่ผู้รับใช้: สงครามกับยูเครนเปลี่ยนโฉมชนชั้นนำรัสเซียอย่างไร)
